نمودار رشد کودک چیست و چگونه آن را تفسیر کنیم؟
نمودار رشد این امکان را به شما می دهند که رشد فرزند خود را ثبت کنید و آن را با محدوده رشد طبیعی مربوط به سن او مقایسه کنید.
قد، وزن و دور سر کودک را وارد کنید و جایگاه رشد او را روی نمودار استاندارد مشاهده کنید. بدون ثبت‌نام؛ اطلاعات کودک فقط در همین مرورگر و دستگاه ذخیره می‌شود و به سرور سایت ارسال نمی‌شود. توجه: نمودار رشد و محاسبه صدک به‌تنهایی ابزار تشخیصی نیست و باید در کنار روند رشد کودک، معاینه و سایر اطلاعات پزشکی تفسیر شود. در صورت نگرانی درباره رشد کودک با پزشک مشورت کنید. دکتر زهرا پورنصیری | متخصص کودکان — www.drpournasiri.comنمودار رشد کودک من
منبع داده‌های رشد: CDC.gov / WHO Growth Standards
یکی از سؤالات شایع والدین در مراجعه به پزشک این است:
«آیا وزن و قد فرزند من طبیعی است؟»
برای پاسخ به این سؤال فقط دانستن وزن یا قد کودک کافی نیست. مثلاً نمی‌توان گفت وزن ۱۰ کیلوگرم به‌تنهایی خوب یا بد است، زیرا این وزن ممکن است برای یک کودک یک‌ساله کاملاً مناسب باشد اما برای کودکی با سن بالاتر نیاز به بررسی داشته باشد.آهنگ رشد تا حدی از عوامل موروثی و تا حدی از وضعیت پزشکی کودک تاثیر می پذیرد.
پزشکان برای ارزیابی رشد کودکان از نمودارهای استاندارد رشد (Growth Charts) استفاده می‌کنند. در این نمودارها وزن، قد، دور سر و سایر شاخص‌های رشد کودک با کودکان هم‌سن و هم‌جنس او مقایسه می‌شود.
نمودار رشد کودک چیست؟
نمودار رشد، نموداری است که نشان می‌دهد کودکان سالم در سنین مختلف معمولاً چه محدوده‌ای از وزن، قد و سایر شاخص‌های رشد را دارند.
یکی از معتبرترین منابع در این زمینه، نمودارهای رشد CDC و نمودار سازمان جهانی بهداشت یا WHO است. این سازمانها برای دختران و پسران نمودارهای جداگانه‌ای برای شاخص‌های مختلف رشد منتشر کرده است.
بنابراین هنگام بررسی رشد کودک باید همیشه سه نکته را در نظر داشته باشیم:
سن کودک، جنس کودک و شاخص رشدی که می‌خواهیم بررسی کنیم.
مهم‌ترین شاخص‌های رشد کودک کدام‌اند؟
پزشک معمولاً چند شاخص را هم‌زمان بررسی می‌کند و فقط به وزن کودک توجه نمی‌کند.
۱. وزن نسبت به سن یا Weight-for-Age
در این نمودار وزن کودک با وزن کودکان هم‌سن و هم‌جنس او مقایسه می‌شود.
این شاخص برای پیگیری روند افزایش وزن بسیار مفید است، اما به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که یک کودک لاغر است یا فقط قد کوتاهی دارد.
۲. قد یا طول نسبت به سن یا Height/Length-for-Age
در کودکان کوچک، معمولاً طول بدن در حالت خوابیده اندازه‌گیری می‌شود و در کودکان بزرگ‌تر قد در حالت ایستاده اندازه‌گیری می‌شود.
این نمودار به ما کمک می‌کند متوجه شویم آیا رشد قدی کودک متناسب با سن اوست یا خیر.
کوتاه بودن قد همیشه به معنای بیماری نیست. قد والدین، عوامل ژنتیکی، زمان شروع بلوغ و بسیاری از عوامل دیگر بر قد کودک تأثیر دارند.
۳. وزن نسبت به قد یا Weight-for-Length/Height
در این نمودار وزن کودک نسبت به طول یا قد او ارزیابی می‌شود.
این شاخص به‌خصوص در کودکان کم‌سن برای بررسی کم‌وزنی، لاغری یا وزن بیش از حد اهمیت دارد. WHO برای کودکان از بدو تولد تا ۵ سال نمودارهای اختصاصی وزن نسبت به طول یا قد منتشر کرده است.
۴. شاخص توده بدنی یا BMI-for-Age
BMI از رابطه زیر محاسبه می‌شود:
BMI = وزن بر حسب کیلوگرم ÷ مجذور قد بر حسب متر
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد:
در کودکان نمی‌توان BMI را مانند بزرگسالان تفسیر کرد.
BMI کودک باید براساس سن و جنس او روی نمودار BMI-for-Age قرار گیرد.
بنابراین مثلاً BMI برابر ۱۸ در یک کودک را نمی‌توان فقط با جدول BMI بزرگسالان تفسیر کرد.
۵. دور سر یا Head Circumference
اندازه‌گیری دور سر به‌خصوص در شیرخواران و کودکان کم‌سن اهمیت دارد، زیرا می‌تواند اطلاعات مهمی درباره رشد جمجمه و مغز به پزشک بدهد.
WHO برای دختران و پسران نمودارهای جداگانه دور سر نسبت به سن از بدو تولد تهیه کرده است.
پرسنتایل یا صدک رشد چیست؟
این بخش یکی از مهم‌ترین قسمت‌های نمودار رشد است.
روی نمودارهای رشد معمولاً خطوطی با اعدادی مانند:
3,5,10,25,50,75,90,93,97
مشاهده می‌کنید.
به این اعداد پرسنتایل یا صدک رشد گفته می‌شود.
اما پرسنتایل به چه معناست؟
فرض کنید وزن کودک شما روی پرسنتایل یا صدک ۵۰ قرار گرفته است.
این به این معناست که در جمعیت مرجع تقریباً:
۵۰ درصد کودکان هم‌سن و هم‌جنس او وزن کمتری دارند و ۵۰ درصد وزن بیشتری دارند.
بنابراین پرسنتایل ۵۰ به معنای «۵۰ درصد رشد» نیست.
چند مثال ساده
اگر وزن کودک روی صدک ۲۵ باشد، یعنی حدود ۲۵ درصد کودکان هم‌سن و هم‌جنس وزن کمتری از او دارند و حدود ۷۵ درصد وزن بیشتری دارند.
اگر کودک روی صدک ۸۵ باشد، یعنی حدود ۸۵ درصد کودکان هم‌سن و هم‌جنس وزن کمتری از او دارند.
اگر کودک روی صدک ۳ باشد، یعنی حدود ۳ درصد کودکان هم‌سن و هم‌جنس وزن کمتری دارند و حدود ۹۷ درصد وزن بیشتری دارند.
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد:
قرار گرفتن روی یک پرسنتایل یا صدک پایین یا بالا به‌تنهایی به معنای بیماری نیست.
بعضی از کودکان به‌طور طبیعی جثه کوچک‌تری دارند و ممکن است سال‌ها در پرسنتایل‌های پایین رشد کنند، در حالی که کاملاً سالم هستند.
چگونه پرسنتایل رشد کودک خود را از روی نمودار پیدا کنیم؟
فرض کنید می‌خواهیم پرسنتایل وزن یک کودک را پیدا کنیم.
مرحله اول: نمودار مناسب را انتخاب کنید
ابتدا باید مشخص کنید:
- کودک دختر است یا پسر؟
- چند ماه یا چند سال دارد؟
- می‌خواهید وزن، قد، BMI یا دور سر را بررسی کنید؟
نمودار رشد دختران و پسران با یکدیگر متفاوت است.
مرحله دوم: سن دقیق کودک را پیدا کنید
در محور افقی نمودار معمولاً سن کودک قرار دارد.
در کودکان کوچک بهتر است سن را بر حسب ماه کامل‌شده در نظر بگیرید.
مثلاً بین کودک ۱۲ ماهه و کودک ۱۷ ماهه تفاوت قابل‌توجهی وجود دارد؛ بنابراین فقط گفتن «یک‌ساله» برای محاسبه دقیق کافی نیست.
مرحله سوم: مقدار وزن یا قد را روی محور عمودی پیدا کنید
برای مثال اگر نمودار Weight-for-Age را بررسی می‌کنید:
محور افقی = سن کودک
محور عمودی = وزن کودک
سن و وزن را روی نمودار مشخص کنید و از محل برخورد آنها یک نقطه بسازید.
مرحله چهارم: ببینید نقطه کودک به کدام خط پرسنتایل نزدیک‌تر است
اگر نقطه دقیقاً روی خط ۵۰ قرار گیرد، کودک تقریباً روی پرسنتایل ۵۰ است.
اگر نقطه بین خطوط ۱۵ و ۵۰ باشد، پرسنتایل کودک نیز تقریباً بین ۱۵ و ۵۰ قرار دارد.
برای محاسبه دقیق‌تر پرسنتایل می‌توان از جداول یا نرم‌افزارهای استاندارد رشد استفاده کرد.
یک مثال واقعی
فرض کنیم یک پسر ۱۲ ماهه را بررسی می‌کنیم.
طبق جدول رسمی WHO برای وزن نسبت به سن پسران:
- وزن حدود ۷٫۸ کیلوگرم تقریباً پرسنتایل ۳ است.
- وزن حدود ۹٫۶ کیلوگرم تقریباً پرسنتایل ۵۰ است.
- وزن حدود ۱۱٫۸ کیلوگرم تقریباً پرسنتایل ۹۷ است.
بنابراین اگر پسر ۱۲ ماههای ۹٫۶ کیلوگرم وزن داشته باشد، وزن او تقریباً روی پرسنتایل ۵۰ قرار می‌گیرد.
اما حتی در این مثال نیز فقط یک عدد برای قضاوت درباره وضعیت رشد کودک کافی نیست.
مهم‌تر از عدد پرسنتایل: مسیر رشد کودک است
شاید مهم‌ترین نکته‌ای که والدین باید درباره نمودار رشد بدانند این باشد:
ما فقط یک نقطه از نمودار را بررسی نمی‌کنیم؛ مسیر رشد کودک را دنبال می‌کنیم.
برای مثال کودکی ممکن است از بدو تولد به‌طور طبیعی در حوالی پرسنتایل ۱۵ رشد کند و کاملاً سالم باشد.
در مقابل، کودکی ممکن است قبلاً در پرسنتایل ۷۵ بوده باشد و طی چند ماه به‌تدریج به پرسنتایل‌های بسیار پایین‌تر برسد.
در حالت دوم، حتی اگر عدد فعلی هنوز داخل محدوده نمودار باشد، تغییر مسیر رشد می‌تواند برای پزشک مهم باشد.
به همین دلیل ثبت منظم وزن و قد کودک اهمیت زیادی دارد.
روند رشد معمولاً اطلاعات بیشتری از یک اندازه‌گیری منفرد به ما می‌دهد.
آیا پرسنتایل ۵۰ بهترین پرسنتایل است؟
خیر.
یکی از باورهای اشتباه این است که همه کودکان باید روی پرسنتایل ۵۰ باشند.
در حالی که پرسنتایل ۵۰ فقط وسط توزیع آماری است و به معنای «رشد ایده‌آل» نیست.
ممکن است یک کودک سالم به‌طور طبیعی در پرسنتایل ۱۰ یا ۲۰ قد و وزن قرار داشته باشد و کودک سالم دیگری در پرسنتایل ۷۵ یا ۸۰ باشد.
آنچه اهمیت دارد تناسب شاخص‌های رشد، سابقه خانوادگی، وضعیت تغذیه، سلامت عمومی کودک و به‌خصوص روند رشد در طول زمان است.
آیا پرسنتایل بالاتر یعنی کودک سالم‌تر است؟
خیر.
پرسنتایل بالاتر الزاماً به معنای سلامت بیشتر نیست.
مثلاً پرسنتایل بالای قد ممکن است کاملاً طبیعی و متناسب با ژنتیک خانواده باشد، اما پرسنتایل بسیار بالای وزن یا BMI در بعضی کودکان نیاز به بررسی دقیق‌تر دارد.
به همین ترتیب، پایین بودن یک پرسنتایل نیز الزاماً نشان‌دهنده بیماری نیست.
بنابراین هدف این نیست که کودک را به پرسنتایل ۵۰ یا بالاتر برسانیم؛ هدف این است که الگوی رشد سالم و متناسب کودک را دنبال کنیم.
چرا نباید وزن کودک را به‌تنهایی بررسی کنیم؟
فرض کنید دو کودک هم‌سن هر دو ۲۰ کیلوگرم وزن دارند.
یکی ۱۱۰ سانتی‌متر و دیگری ۱۳۰ سانتی‌متر قد دارد.
اگر فقط وزن را ببینیم ممکن است تصور کنیم وضعیت آنها مشابه است، در حالی که نسبت وزن به قد آنها کاملاً متفاوت است.
به همین دلیل پزشک معمولاً وزن، قد و BMI یا وزن نسبت به قد را در کنار یکدیگر بررسی می‌کند.
کودکانی که نارس متولد شده‌اند
تفسیر نمودار رشد در کودکانی که زودتر از موعد متولد شده‌اند کمی متفاوت است.
در این کودکان ممکن است لازم باشد برای مدتی از سن اصلاح‌شده یا Corrected Age استفاده شود و در هفته‌ها و ماههای ابتدایی نیز نمودارهای مخصوص نوزادان نارس کاربرد داشته باشند.
به همین دلیل والدین نوزادان نارس بهتر است پرسنتایل رشد را بدون در نظر گرفتن سن حاملگی هنگام تولد تفسیر نکنند.مثلا شیر خوار ۵ ماهه ای که ۱۲هفته یا۳ماه زودتر بدنیا امده است باید در نمودار مانند کودک دو ماهه محاسبه کنید
راهنمای آکادمی اطفال آمریکا نیز برای نوزادان نارس استفاده از ابزارهای اختصاصی رشد مانند نمودار Fenton و سپس انتقال به نمودارهای استاندارد را مطرح می‌کند.
چه زمانی تغییر نمودار رشد کودک نیاز به بررسی پزشکی دارد؟
یک عدد به‌تنهایی تشخیص بیماری نیست، اما در برخی شرایط بهتر است رشد کودک دقیق‌تر توسط پزشک بررسی شود؛ از جمله زمانی که:
- شاخص رشد اندازه گیری شده کودک زیر صدک ۳ درصد یا بالای صدک ۹۷ذرصد باشد.
- کودک برای مدتی وزن اضافه نمی‌کند یا وزن کم می‌کند.
- سرعت افزایش قد به‌طور واضح کاهش پیدا کرده است.
- نمودار وزن یا قد کودک نسبت به مراجعات قبلی تغییر قابل‌توجهی کرده است.
- وزن و قد کودک تناسب مناسبی با یکدیگر ندارند.
- دور سر کودک رشد غیرمعمول سریع یا کندی دارد.
- کودک همراه با اختلال رشد علائمی مانند بی‌اشتهایی طولانی، استفراغ یا اسهال مزمن، ضعف، تشنگی یا ادرار زیاد، عفونت‌های مکرر یا سایر علائم بیماری دارد.
- کودک نارس بوده یا بیماری مزمن زمینه‌ای دارد.
در این شرایط پزشک علاوه بر نمودار رشد، وضعیت تغذیه، سابقه تولد، قد والدین، بیماریهای قبلی، داروها و سایر عوامل را نیز بررسی می‌کند.
چند نکته مهم برای والدین
پرسنتایل کودک را با خواهر، برادر یا فرزند دوستانتان مقایسه نکنید.
رشد کودکان تحت تأثیر ژنتیک، تغذیه، سن بلوغ و عوامل متعدد دیگری قرار دارد.
به یک بار وزن کردن کودک تکیه نکنید.
خطای ترازو، لباس، زمان اندازه‌گیری و حتی روش اندازه‌گیری قد می‌تواند عدد را تغییر دهد.
همیشه از نمودار مناسب سن و جنس استفاده کنید.
نمودار دختر و پسر متفاوت است.
پرسنتایل ۵۰ هدف درمان نیست.
قرار نیست همه کودکان روی یک خط رشد کنند.
روند رشد از یک عدد منفرد مهم‌تر است.
در ترسیم شاخص رشد در نمودارهای رشد به چند نکته توجه داشته باشید:
1/نمودار متناسب با جنس کودک خود را انتخاب کنید.
2/برای شیرخوارانی که نارس بدنیا آمده اند نمودار مخصوص وجود دارد یا از سن اصلاح شده کودک استفاده کنید .از ۲سالگی به بالا نیاز به اصلاح سن نیست
3/برای رشد بعضی از شرایط مثل سندرم داون نمودار مخصوص به آن وجود دارد.
4/ دربعضی از نمودارها بجای کیلوگرم برای وزن از پوند و برای قد از اینچ استفاده شده و در بعضی نمودارها هردو در محورهای افقی و عمودی به طور جداگانه نوشته شده است..در موقع ترسیم نمودار رشد کودک به واحدهای روی منحنی توجه کنید مثلا اشتباها عدد قد به اینچ را با عدد سانتی متر اشتباه علامت گزاری نکید.
جمع‌بندی
نمودار رشد یکی از مهم‌ترین ابزارهای پزشکان برای بررسی سلامت و رشد کودک است.
روی این نمودارها می‌توان شاخص‌هایی مانند:
وزن، قد، وزن نسبت به قد، BMI و دور سر
را براساس سن و جنس کودک ارزیابی کرد.
پرسنتایل نشان می‌دهد کودک در مقایسه با کودکان هم‌سن و هم‌جنس خود در چه موقعیتی قرار دارد؛ اما به‌تنهایی نشان‌دهنده سالم یا بیمار بودن کودک نیست.
آنچه برای پزشک اهمیت بیشتری دارد روند رشد کودک در طول زمان و تناسب شاخص‌های مختلف رشد با یکدیگر است.
دکتر زهرا پورنصیری ،متخصص کودکان و نوجوانان،فوق تخصص کلیه
جهت نیاز به مشاوره آنلاین یا دریافت نوبت حضوری با شماره۰۹۳۸۶۲۸۲۵۲۷تماس حاصل فرمایید.
[…] مبهم و غیراختصاصی شروع می‌شوند: خستگی، بی‌اشتهایی، تأخیر در رشد، یا شب‌ادراری در سنی که باید کنترل شده باشد . بسیاری از […]