مسمومیت با دمنوش پونه : نکاتی که باید درمصرف فراورده های گیاه پونه بدانیم

 

مقدمه

پونه یا پِنیرُیال (Pennyroyal) با نام علمی Mentha pulegium یکی از گیاهان سنتی از خانواده نعناعیان است که در گذشته برای القای قاعدگی، سقط جنین، و درمان‌های خانگی استفاده می‌شد. بخش عمده‌ای از سمیت آن به ترکیبی به نام پُلگون (Pulegone) نسبت داده می‌شود که در روغن این گیاه (Pennyroyal oil)، به‌ویژه در گونه اروپایی، می‌تواند تا ۸۰–۹۲٪ ترکیبات فرار را تشکیل دهد (8)

تفاوت  گیاه پونه و نعنا 

پونه و نعنا هر دو از گیاهان معطر و پرکاربرد در خانواده **نعناعیان (Lamiaceae)** هستند، اما تفاوت‌های مشخصی دارند:

 

۱. پونه (Mentha pulegium)

– نام علمیMentha pulegium

– نام انگلیسیPennyroyal

– ویژگی‌ها:

– برگ‌های کوچک، بیضی و کرک‌دار دارد.

– عطر آن تند و شبیه به ترکیبی از نعنا و کافور است.

– به دلیل وجود ترکیب **پولگون (pulegone)**، مصرف زیاد آن **سمی** است و برای زنان باردار خطرناک می‌باشد.

– در طب سنتی برای دفع حشرات و مشکلات گوارشی استفاده می‌شود (اما با احتیاط).

2.نعنا (Mentha spicata / Mentha × piperita)

– نام علمی:

– نعنا سبزMentha spicata

– نعنا فلفلی (peppermint) :Mentha × piperitaدورگه طبیعی از نعنا آبی و نعنا سبز

– نام انگلیسی: Mintبرای نعنا سبز: *Spearmint*، برای نعنا فلفلی: *Peppermint*

– **ویژگی‌ها:**

– برگ‌های بزرگ‌تر، صاف و دندانه‌دار دارد.

– عطر ملایم‌تر و شیرین‌تر نسبت به پونه دارد.

– حاوی **منتول** (به‌ویژه در نعنا فلفلی) است که خاصیت خنک‌ کنندگی دارد.

– مصرف آن بی‌خطر است و در چای، غذاها، داروها و محصولات آرایشی کاربرد دارد.

 

۱. مطالعات تجربی در حیوانات

مطالعات متعدد حیوانی (موش‌ها و موش‌های آزمایشگاهی) نشان داده‌اند که مصرف پونه و متابولیت غالب آن یعنی پلگون می‌تواند منجر به سمیت شدید کبدی، کلیوی، و آسیب‌های توموری شود:

• مطالعات NTP نشان دادند که دوزهای بالا (۷۵ و ۱۵۰ میلی‌گرم به ازای کیلوگرم وزن بدن) موجب تورم  کبد و کلیه، گلومرولوپاتی هیالین، هیپرپلازی یا افزایش بی قاعده مجاری صفراوی، و تغییرات بافتی در کبد شدند؛ در حالی که دوز پایین‌تر (۱۸.۷۵ یا ۳۷.۵ میلی‌گرم به ازای هرکیلوگرم وزن بدن) اثرات سمی نداشت[1,3].
• تحقیقات متابولیکی (ADME) در جوندگان نشان داده‌اند که پُلگون موجود در گیاه پونه از راه خوراکی به سرعت جذب شده و متابولیت‌های سمی به‌ویژه در کبد تشکیل می‌شوند. مسیرهای رفع سمّیت شامل کونژوگه شدن با گلوکورونیک اسید یا گلوتاتیون هستند [2,6,10].

۲. گزارش‌های موردی انسانی (Case Reports)

تعدادی گزارش موردی درمقالات علمی وجود دارد که مصرف روغن پونه در انسان را با مسمومیت شدید کبدی، کلیوی و مرگ مرتبط می‌سازد:

• بازبینی موارد منتشر شده از سال ۱۸۶۹ تا ۱۹۹۶ شامل ۱۸ مورد مسمومیت است؛ مصرف کمتر از ۱۰ میلی‌لیتر معمولاً باعث ناراحتی گوارشی و علائم عصبی خفیف می‌شود، اما مصرف بیشتر گاهی منجر به کما، تشنج، مشکلات کبد و کلیه شده است [2].
• یک مورد منجر به مرگ: زنی ۱۸ ساله که حدود یک اونس (۳۰ میلی‌لیتر) روغن مصرف کرد و بعد از بستری در حالت نیمه‌کما و تلاش‌های درمانی، دچار ایست قلبی-ریوی شد و جان سپرد. کالبدشکافی ضایعاتی شامل نکروزیا تخریب سلولی  کبدی مرکزی،  ورم ریه‌ها و کلیه‌ را نشان داد [2,5].
• گزارش‌هایی دیگر شامل دو نوزاد با نارسایی چندعضوی پس از خوردن دم‌نوش حاوی پنی‌رویال یا همان پونه ، و زن ۷۶ ساله‌ای که دچار نارسایی حاد کبدی و کلیوی شد، بوده‌اند [5].
• در وب‌سایت LiverTox (NCBI)، مواردی از آسیب کبدی و مرگ ناشی از روغن پونه  گزارش شده است [5].
• منابع دیگری مانند Inchem نیز گزارش‌هایی از نکروز و تخریب کبد، ورم ریوی، خونریزی داخلی، و کاهش وزن پس از مصرف دوز بالای این روغن دارند [6].

۳. مکانیزم‌های مولکولی و مسیر سم‌شناسی

پُلگونموجود در پونه  پس از مصرف جذب می‌شود و توسط سیستم سیتوکروم P450 ه متابولیت‌های سمی تبدیل می‌شود:

• منثوفوران و سایر ترکیبات واکنشی منجر به بستن کووالانسی به پروتئین‌های سلولی، تخلیه گلوتاتیون، و بروز سمیت در کبد و کلیه می‌شوند [2,5,10].
• بعضی از این فرآورده‌های سمی مثل pulegone-8-aldehyde یا γ-ketoenalبه‌عنوان عامل بالقوه سرطان‌زایی در جوندگان در نظر گرفته شده‌اند، اما ارتباط آن با انسان هنوز اثبات نشده است]  6,10[.
• سد گلوتاتیون در برخی موارد به‌عنوان حفاظ سلولی و درمانی مورد استفاده قرار گرفته؛ در موارد مصرف بالاN-acetylcysteine  برای بازسازی گلوتاتیون تجویز شده است [5,8].

۴. علائم بالینی، تشخیص و درمان

علائم بالینی

علائم مسمومیت شامل موارد زیر است:

• ناراحتی گوارشی (تهوع، استفراغ، درد شکمی)
• علائم عصبی مرکزی (سرگیجه، ضعف، تشنج، کما)
• نارسایی حاد کبد و کلیه
• مشکلات انعقادی، اسیدوز متابولیک، خونریزی گوارشی، ورم ریوی، تورم مغزی، افت قند و مرگ [5,8].

تشخیص

تشخیص بر اساس تاریخچه مصرف، شروع فوری علائم، و آزمایش‌های سرمی پُلگون و منثوفوران تأیید می‌شود [2,10]. که متاسفانه امکان اندازه گیری آزمایشگاهی این مواد در ایران وجود ندارد و تشخیص ما با توجه به شرح حال و علایم بالینی و سیر بیماری میباشد.

درمان

درمان حمایتی شامل:

• شستشوی معده و ذغال فعال در مراحل اولیه
• تجویز N-acetylcysteine برای محافظت کبدی
• مراقبت‌های حیاتی (تهویه مکانیکی، داروهای وازوپرسور، کنترل علائم)
• درمان مشکلات کبدی، کلیوی، تنفسی و انعقادی [5,8].

۵. ریسک‌ها، محدودیت‌های دوز و توصیه‌های ایمنی

• در اتحادیه اروپا، حداکثر دوز روزانه روغن پونه (از جمله پُلگون) برابر با ۱.۲ میلی‌لیتر تعیین شده است [4].
• مقادیر مرگبار در انسان حدود ≥۱۵ میلی‌لیتر روغن گزارش شده است [3,4].
• در سطوح معمول خوراکی (مثلاً به‌عنوان طعم‌دهنده)، دوز روزانه فقط حدود ۰.۵ تا ۱ mg/kg است که بسیار پایین‌تر از سطوح مسموم‌کننده محسوب می‌شود [10].

جمع‌بندی

1. پُلگون یا پونه می‌تواند در دوزهای بالا باعث سمّیت شدید کبدی و نارسایی کلیوی شود.
2. گزارش‌های انسانی متعدد نشان می‌دهند که مصرف خوراکی روغن آن می‌تواند به مرگ منجر شود.
3. مکانیزم‌های سم‌شناسی شامل متابولیسم توسط CYP450 و تولید متابولیت‌های واکنشی است.
4. درمان حمایتی و استفاده از N-acetylcysteine می‌تواند در برخی موارد مؤثر باشد.
5. استفاده خودسرانه ازپونه  باید ممنوع گردد.

دکتر  زهرا پورنصیری ،متخصص کودکان و نوزادان،نفرولوژیست

مراجع

1. National Toxicology Program. Toxicology and Carcinogenesis Studies of Pulegone (CAS No. 89-82-7) in F344/N Rats and B6C3F1 Mice (Gavage Studies). NTP Technical Report Series No. 563. Research Triangle Park, NC: U.S. Department of Health and Human Services; 2011.
2. National Toxicology Program. Nomination Background for Pennyroyal Oil and Pulegone. Research Triangle Park, NC: National Institute of Environmental Health Sciences; 1997.
3. European Medicines Agency (EMA). Public statement on the use of herbal medicinal products containing pulegone and menthofuran. EMA/HMPC/138386/2005 Rev. 1; 2018.
4. Australian Government, Department of Health. Pulegone and related substances: Human health tier II assessment. 2018.
5. LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury. Pennyroyal Oil. Bethesda (MD): National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases; 2012–.
6. Inchem. Pulegone. WHO Food Additives Series 46. Geneva: World Health Organization; 2001.
7. Memorial Sloan Kettering Cancer Center. Pennyroyal. Integrative Medicine. Updated 2022.
8. Wikipedia contributors. Mentha pulegium. In: Wikipedia [Internet]. 2024.
9. Mudge EM, Brown PN. Determination of pulegone and menthofuran in peppermint oil and mint flavorings by GC–MS. J Agric Food Chem. 2011;59(8):4442-8.
10. United States Food and Drug Administration. Pulegone in food and beverages. 2018.